Wiele zachowań, które z w pewnych sytuacjach stają się problemem, na start nie odznacza się niczym szczególnym. Mogą być związane z odpoczynkiem, sposobem spędzania czasu, odreagowaniem napięcia albo kontaktem z określoną substancją. Trudność zaczyna się wówczas, gdy możliwość swobodnego wyboru stopniowo się redukuje.
Osoba może zauważać, że coraz częściej myśli o danej czynności, planuje dzień z uwzględnieniem jej stworzenia lub potrzebuje większej ilości czasu, pieniędzy czy substancji, by osiągnąć jednakowy efekt jak przedtem. Właśnie utrata kontroli jest jednym z elementów, na które zwraca się uwagę przy ocenie kłopotu. Uzależnienia mogą przyjmować różnorakie formy, a ich konsekwencje nie zawsze pojawiają się od razu. Niekiedy przez długi okres czasu udaje się utrzymywać pracę, obowiązki rodzinne i pozory zwykłego funkcjonowania, mimo że coraz więcej energii zostaje podporządkowane jednemu zachowaniu. Z czasem mogą natomiast pojawić się konflikty, problemy finansowe, zaniedbania, pogorszenie relacji albo trudności z wykonywaniem codziennych zadań.
Istotną rolę w rozwoju nałogu mogą odgrywać powtarzalne sytuacje, w których określone zachowanie zaczyna pełnić funkcję szybkiego sposobu radzenia sobie z napięciem. Po ciężkim dniu pojawia się potrzeba odreagowania, po konflikcie chęć odcięcia się od wrażeń, a w trakcie nudy poszukiwanie silnego bodźca. Z czasem mózg i codzienne przyzwyczajenia zaczynają łączyć konkretne okoliczności z oczekiwaniem określonej ulgi lub przyjemności. W praktyce właśnie te skojarzenia potrafią utrudniać modyfikację. Sama świadomość szkodliwych konsekwencji nie zawsze wystarcza, ponieważ potrzeba powrotu do wcześniejszego schematu może pojawiać się szczególnie wówczas, gdy człowiek jest zmęczony, zdenerwowany lub znajduje się w bardzo dobrze znanym sąsiedztwie. Walka z uzależnieniem obejmuje więc nie tylko ograniczenie samego zachowania, niemniej jednak też rozpoznawanie sytuacji, które zwiększają ryzyko jego powtórzenia. Pomocne w ocenie własnej sytuacji może być obserwowanie, co dzieje się bezpośrednio przed pojawieniem się silnej potrzeby a także jakie skutki przynosi podjęta decyzja. Takie informacje pozwalają dokładniej dostrzec utrwalone schematy.
W przypadku dłużej trwającego problemu pytanie, jak pokonać uzależnienie, wymaga uwzględnienioraz powodów, dla których dane zachowanie stało się ważnym elementem życia. Jeżeli już było ono sposobem na radzenie sobie ze stresem, samotnością czy trudnymi emocjami, jego ograniczenie może odsłonić kłopoty, które wcześniej były przez nie chwilowo zagłuszane. Nie znaczy to, że każdy przypadek ma takie samo podłoże. U różnych osób znaczenie mogą mieć inne czynniki, a czasem występuje ich kilka równocześnie. Dlatego rozwiązanie zastosowane przez jedną osobę nie musi odpowiadać sytuacji innej. W praktyce znaczenie ma również rodzaj uzależnienia. Przy substancjach psychoaktywnych sposób ograniczania ich przyjmowania może mieć inne konsekwencje niż przy uzależnieniach związanych z zachowaniem. W sytuacji niektórych substancji odstawienie może powodować objawy wymagające oceny medycznej, dlatego nie trzeba zakładać, że każdą sytuację można rozwiązać poprzez nagłe samodzielne przerwanie przyjmowania. Przy problemach o sporym nasileniu wykorzystywane są różne formy pomocy, dobierane zależnie od potrzeb, stanu zdrowia i przebiegu wcześniejszych prób zmiany.
Na utrwalanie problemu wpływa także środowisko, w którym dana osoba funkcjonuje. Określone miejsca, znajomi, godziny dnia, dostęp do substancji albo możliwość wykonywania dokładnie sprecyzowanej czynności mogą uruchamiać automatyczne reakcje, zanim pojawi się świadoma decyzja. Z tego powodu zmiana zwyczajnego rytmu bywa jednym z trudniejszych elementów całego procesu. Zdarza się, że należy ponownie ustalić sposób spędzania wolnego czasu, inaczej organizować wieczory lub ograniczyć kontakt z sytuacjami silnie związanymi z wcześniejszym zachowaniem. Nie za każdym razem można jednak w pełni usunąć wszystkie czynniki wywołujące potrzebę powrotu do nałogu. Praca, rodzina czy miejsce zamieszkania mogą pozostawać identyczne, dlatego istotne staje się uczenie rozpoznawania momentu, w którym pojawia się impuls, oraz jego związku z konkretnymi okolicznościami. Zmiana może również wpływać na bliskich, którzy uprzednio przyzwyczaili się do określonego sposobu funkcjonowania całej rodziny. Pojawienie się nowych zasad może prowadzić do napięć, w szczególności gdy przez długi czas problem był przemilczany lub jego konsekwencje przejmowały inne osoby. W takich przypadkach granice, odpowiedzialność za swoje decyzje i sposób komunikowania się stają się częścią codziennych modyfikacji związanych z wychodzeniem z utrwalonego schematu.
Sprawdź: Prywatny ośrodek odwykowy.